Hupkes zouden helpen tegen hondsdolheid en razernij.
Hupkes zouden helpen tegen hondsdolheid en razernij.

De geschiedenis van Oss door meester Henk: ‘Krijg toch allemaal de klere’

Historie 924 keer gelezen

Op 2 februari 1848 overleed de tweejarige Willem Jurgens, zoon van boterhandelaar Jan Jurgens en Helena Kroef; op 24 juni 1848 stierf de twee maanden oude Wilhelmina, op 10 augustus dochter Hendriena van anderhalf jaar. In 1849 overleed ook zoontje Wilhelmus Hendrikus, 5 maanden oud. In 1850 overleed ook nog zijn vrouw Helena Kroef. Er bestaan geen overlijdensaktes van deze gezinsleden Jurgens, maar de kans bestaat, dat zij slachtoffer waren van de cholera-epidemie van 1848 en 1849 in Nederland.

Opvallend in onze taal is het gebruik van besmettelijke ziektes om iemand of iets te verwensen: “krijg de klere” is een verbastering van het woord cholera. Besmetting door cholera was berucht zoals blijkt uit het verhaal over een besmette jongen in Berghem: zijn familie weigerde hem te benaderen, zodat het eten en drinken door zijn zusje via een stok door het open raam werden aangereikt. Het mocht niet baten: zowel de jongen als zijn zusje overleden.

Ook de uitspraak “krijg de tyfus” is niet positief bedoeld. In Oss overleden tussen 1866 en 1900 29 personen aan tyfus. In Nistelrode overleden 3 leden uit één gezin daar “waar het drinkwater door de nabijheid van secreetputten van slechte kwaliteit was”.

De pokken worden ook nogal eens als negatieve associatie gebruikt. Pokkenjaren waren 1870 tot 1873, waarbij er in heel Nederland 20.576 doden te betreuren waren. In Oss waren er 54 “poklijders” in 1871, waarvan er 9 kwamen te overlijden.

Ook “krijg de tering” is bepaald niet positief te noemen: keel- en longtering waren belangrijke doodsoorzaken in de negentiende eeuw. Andere besmettelijke ziektes eisten ook veel slachtoffers, maar zijn in het taalgebruik niet als gezegde gebruikt. Zo eisten in 1870 en 1888 de mazelen in Oss veel slachtoffers: in 1871 24 slachtoffers onder de 350 aangetaste personen, en 17 doden in 1888. Andere beruchte besmettelijke ziektes waren roodvonk en kinkhoest, die in 1870 en 1882 talloze sterfgevallen opleverden.

Soms maakte de arts een inschattingsfout. Zo werd in de overlijdensakte van Lambertus van Gaal vermeld, dat hij gestorven was aan cholera. Bij nader onderzoek bleek hij overleden te zijn door vergiftiging. Er bestond een “dwaze gewoonte” om bij het koken van snijbonen enige centen toe te voegen, omdat de bonen dan groener kleurden!

Het moet maar eens afgelopen zijn met die verwensingen met allerlei ziektes. Ik stel voor om een ander woord te gebruiken om je ongenoegen kenbaar te maken, namelijk het woord “hupkes”. In dit woord kun je al je woede kwijt, terwijl het toch iets positiefs is: “hupkes” zijn gebakjes, die vooral in West-Brabant gebakken worden ter ere van Sint Hubertus, patroonheilige van de jacht. Dus ik zou willen eindigen met: “Krijg toch allemaal de hupkes”.

Stuur jouw foto
Mail de redactie
Meld een correctie

Uit de krant