Van polder tot proefschrift; Lith en Lithoijen onderzocht

LITH/LITHOIJEN | Erfgoeddeskundige Jos Cuijpers (72), promoveerde onlangs aan de Vrije Universiteit Amsterdam op een proefschrift dat het historische landschap van Lith en Lithoijen onder de loep neemt. Zijn onderzoek, dat hij uitvoerde met de zelden toegepaste retrogressieve methode, zet veel bestaande aannames over de twee Maasdorpen op losse schroeven.

Cuijpers werkt voor een een stedenbouwkundig adviesbureau dat onder andere de voormalige gemeente Lith adviseerde. “Een hoop bestemmingsplannen zijn door mijn vuistjes gegaan. Ik dacht dat ik alles wist over Lith en Lithoijen”, lacht hij. “Maar hoe meer ik ging graven in de geschiedenis, hoe meer ik besefte dat ik minder wist dan ik dacht.”

Retrogressief onderzoek
Het idee voor zijn onderzoek legde hij voor aan hoogleraar historische geografie Hans Renes. “Die was meteen enthousiast, mits het ook iets nieuws zou opleveren voor de wetenschap.” Dat werd het startsein voor zijn keuze om een ‘omstreden’ werkwijze te gebruiken: retrogressief cultuurhistorisch onderzoek. Daarbij begin je niet – zoals gebruikelijk – met de oudste bronnen, maar juist met moderne kaarten en werk je terug de tijd in.

Met kadasterkaarten uit 1832 als uitgangspunt en cijnsboeken uit onder andere het Rijksarchief in Luik, reconstrueerde Cuijpers de ruimtelijke en sociale structuur van Lith en Lithoijen. “Die belastingboekenwaren al eeuwen niet geopend”, vertelt hij. “Maar ze zijn een goudmijn aan informatie. Je kunt eruit afleiden wie waar grond had, hoeveel belasting ze betaalden, en zo krijg je inzicht in de hele gemeenschap van toen.”

Bijna een stad
“Wist je dat Lith op weg was om stadsrechten te krijgen?” vraagt hij. “Er was een stadsgracht, een stadswal, zelfs marktrecht. Maar het proces is ergens gestopt. Ik vermoed dat de verdediging van de stad te kostbaar bleek.” Waar een stad als Megen haar muur compacter aanlegde en daardoor verdedigbaar bleef, koos Lith ervoor de hele nederzetting te ommuren. “Met twintig man in de schutterij was dat onhoudbaar. Tijdens de Gelderse oorlog werd Lith dan ook meermaals geplunderd.”

Van volksverhalen tot veldnamen
Cuijpers’ werk bracht hem ook in contact met lokale overlevering. Hij stuitte op het bekende verhaal van de mythische snoek ‘Moira’ uit het Lithse Wiel, die volgens de overlevering wel 800 jaar oud zou zijn geweest. “Na mijn onderzoek weten we nu: het Wiel zelf is nog geen 80 jaar oud.” Een klassiek geval van sterke verhalen die sterker worden naarmate het pilsje vloeit, grapt hij.

Over de mythe dat Lithoijen ouder zou zijn dan Lith is hij genuanceerd. “Ik kan dat niet bewijzen noch ontkrachten. De oudste vermelding is van domeingoed Lithoijen, maar Lith bestond toen waarschijnlijk ook al.” Volgens Cuijpers zijn beide dorpen rond het jaar 700 ontstaan, toen het gebied nog één geheel vormde.

Voor en door de gemeenschap
Belangrijk was de hulp vanuit de gemeenschap. “Zonder de inwoners had ik dit nooit kunnen doen.” Hij herinnert zich levendig een bezoek aan een negentigplusser die dacht hem niets te kunnen vertellen. “Maar eenmaal aan tafel kwam het allemaal los. Wie waar woonde, hoe de boerderijen waren verplaatst – het bleek een wandelend archief.”

Interesse in de lokale geschiedenis is waardevol. “Sommige sloten zijn eeuwenoud en hadden een specifieke functie, zoals kwelsloten tegen hoogwater. Tegenwoordig worden ze soms zonder nadenken gedempt, met alle gevolgen van dien. Kennis van het verleden kan helpen om domme fouten in het heden te voorkomen.”

Tijdens een signeersessie in het parochiecentrum van Lith werd Cuijpers omringd door geïnteresseerde inwoners. “Ik had niet verwacht dat er zoveel belangstelling zou zijn. Maar het bewijst dat mensen trots zijn op hun geschiedenis - ook als die nog niet helemaal verteld is.”