Simon van den Bergh (1819-1907): de Margarinekoning uit Oss

OSS | Bij het overlijden van Simon van den Bergh in 1907 verscheen in “The New York Times” een artikel met als aanhef: “Margarine King Dead”. Dat zelfs een gerenommeerd blad als de Times aandacht besteedde aan het overlijden van Simon van den Bergh zegt alles over de naam en faam van deze ondernemer uit Oss. Hoe was hij zo beroemd geworden? Dit is deel 1 van 3 van dit bijzondere verhaal. De column van meester Henk verschijnt om de week in Regio Oss.

Jeugd in Geffen
Opa Daniël vestigde zich in de tweede helft van de 18e eeuw vanuit Duitsland in Geffen. Zijn zoon Zadok gaf bij de invoering van de Burgerlijke Stand in 1811 de achternaam Van den Bergh op. Vader Zadok had een manufacturenwinkel in Geffen en dreef ook handel in koloniale waren; zijn zoon Simon nam later deze winkel over. Simon ging naar de openbare school in Geffen en ging zaterdags naar de Joodse school in Oss. Hij verbleef dan vaak bij zijn oom Abraham van der Wielen, waar hij een innige vriendschap sloot met zijn nichtje Elisabeth, meestal Betje genoemd. Zij vertelde later, dat Simon heel boos werd als zij met een andere jongen vader en moedertje speelde, wat natuurlijk volstrekt logisch was.

Als jongste zoon had hij samen met 6 broers en 6 zussen een ongedwongen jeugd in Geffen. Later vertelde hij regelmatig een leuke anekdote uit zijn jeugd over de inkwartiering van een aantal Nederlandse officieren bij hun thuis tijdens de Belgische opstand. Van een soldaat had hij het alarmsignaal leren trommelen en toen hij eens achter het huis dit signaal ging zitten trommelen, werd er alarm geslagen; de officieren sprongen op en alle soldaten rukten uit op zoek naar de vijand, die natuurlijk niet kwam. Hij kreeg hiervoor flink op zijn kop, maar moest zelf altijd smakelijk lachen, als hij dit verhaal vertelde.

In 1844 trouwde hij met zijn Betje; het huwelijk werd gesloten door de nieuwe burgemeester van Oss, dr. Van der Steen. De huwelijksreis betond uit een huifkartocht van Oss naar Geffen, waar ze introkken bij vader Zadok. Elisabeth was een schrander meisje, dat onderwijs genoten had op de Franse school in St. Oederode; ze sprak Frans en Duits, en leerde zichzelf Engels spreken, nadat haar oudste zoon trouwde met een Engelse Lydia Izaacson Uiteindelijk kregen ze zeven zonen, waarvan een groot aantal later ook actief werd in de boterhandel. De kinderen werden door haar streng opgevoed met de nodige ambitie: “Zorg dat gij de eerste zijt in uw vak, rust niet, voordat ge vooraan staat in de rij”. 

Vestiging in Oss en Faillissement
Omdat de familie van zijn vrouw in Oss woonde en hij dacht dat het onderwijs in Oss voor zijn kinderen beter was, verhuisde het gezin, na het overlijden van vader Zadok, in 1858 naar Oss, Daar zetten ze de winkel voort en breidden de boterhandel fors uit. Veel boeren gebruikten de boter als ruilmiddel in de winkel en Simon struinde ook allerlei markten af om boter op te kopen. Simon zag zelfs kans om veel boter naar Engeland te exporteren, maar dit werd ook zijn valkuil. Door verkeerde agenten aldaar leed hij aanzienlijke verliezen, waardoor hij in 1868 in de schulden terecht kwam. Zijn vrouw ging bij allerlei schuldeisers langs om uit te leggen wat er gebeurd was, en dat ze maar tien procent van de schulden konden voldoen; wel beloofde ze de restschuld te betalen, als het weer beter ging, maar dat geloofde natuurlijk niemand.

In 1869 werd het faillissement uitgesproken en ging het gezin met hernieuwde energie aan de slag. Simon ging allerlei markten af om boter te kopen, tot in Duitsland toe. Maar ook Elisabeth speelde een grote rol: zij zorgde voor het gezin, runde de winkel, maar deed ook de boekhouding. Eenmaal heeft ze zich laten gaan: haar dienstmeid Johanna van Beel wilde zonder opgaaf van redenen het huis uitlopen, zonder dat het werk klaar was. Elisabeth gaf haar een paar klappen tegen het hoofd en trok haar het huis weer in. Der rechter veroordeelde haar wegens mishandling tot een boete van 3 gulden of een dag gevangenisstraf en 7,45 gulden proceskosten. Dit speelde in april 1869, net voordat het faillissement uitgesproken werd, het zal wel de stress geweest zijn. Langzaam maar zeker kroop het gezin uit het financiële dal.

(Lees verder in week 18 en 20)